Пра культ інфармацыі 07.06.2018

Паўсюль чуваць пастулат: больш інфармацыі. І напамін: каб прымаць разумныя рашэнні, вам патрэбна інфармацыя, шмат інфармацыі і яшчэ больш. І нараканні: эксперты замала даюць палітыкам інфармацыі, замала бізнэсоўцам, актывістам... І яшчэ нараканні: палітыкі ігнаруюць інфармацыю, чыноўнікі не зацікаўлены ў інфармацыі...

Баюся, што інфармацыя ператвараецца ў самамэту. У звязку з гэтым дзве рэфлексіі.

Па-першае, інфармацыя можа быць звычайным смеццем, калі яе спажывец не валодае навыкамі яе перапрацоўкі. Менш ежы + добры страўнік - гэта нашмат лепш, чым шмат ежы + кепскі страўнік. Нешта падобнае і тут. Без добра развітых навыкаў крытычнага мыслення (то бок, спосабаў перапрацоўкі інфармацыі) куча дадзеных будзе... проста кучай.

Па-другое, гэта няпраўда, што чым больш інфармацыі, тым лепшыя рашэнні. Кагнітывісты ўжо даўно гэта спрабуюць растлумачыць. Многія эканамісты і бізнэсоўцы гэта таксама ведаюць. Forbes не раз уздымаў гэту тэму. Герт Гігерэнцэр (кагнітывіст ці эканаміст, не помню) паўтарае, што марай практыка не ёсць займець мноства опцый, яго мара - займець добрую опцыю. Вялікая колькасць дадзеных рэдка павялічвае шанцы знайсці добрае рашэнне, бо практык прымае рашэнні ва ўмовах дэфіцыту часу і энэргіі. Нездарма год таму Насім Талеб заклікаў беларусаў: калі хочаце быць паспяховымі, то не губляйце час на экспертызы, а бярыцеся за працу і рабіце памылкі. Ну, не так дакладна, але сэнс быў такі.

Таму не падзяляю гэтага паўсюднага культу інфармацыі.

Абсурдныя ўяўленні пра нацыянальную ідэю 21.05.2018

Спасярод розных абсурдных уяўленнняў наконт нацыянальнай ідэі найбольш распаўсюджана, бадай, наступнае:

Нацыянальная ідэя – гэта такая ідэя, якую ўсе заўсёды і ўсюды абмяркоўваюць.

Маўляў, усе жыхары дадзенай краіны, а малога да старога, ад прэзідэнта да бамжа, ад рэзідэнта ПВТ да калгаснага рабацягі павінны штодня цікавіцца, разумець і падтрымліваць той ці іншы канон нацыянальных каштоўнасцяў. Вось тады ідэя сапраўды ёсць. А калі такое не адбываецца, значыць, «няма ў нас ніякай нацыянальнай ідэі». Нічым іншым, як наяўнасцю такога мыслення можна растлумачыць пастаянныя рэплікі тыпу: «Вы паслухайце, пра што гавораць людзі на прыпынках, у калгасах ды на заводах. Тэма нацыянальнай ідэнтычнасці іх абсалютна не цікавіць».

Паспрабуйце ўявіць сабе сітуацыю, калі на прыпынках, на рынках, на заводах і ў крамах людзі штодня абмяркоўваюць тэму Вялікага Княства Літоўскага, веліч і прыгажосць нацыянальнага сцяга і пералічваюць усіх славутых герояў мінуўшчыны. Гэта быў бы нейкі кашмар. Што ж, у гісторыі, хоць і рэдка, але бывалі падобныя выпадкі. Прыкладам, у чацвёртым стагоддзі багаслоў Грыгорый Ніскі напалову смехам, напалову ўсур'ёз распавядаў пра наступную ненармальнасць. Вось прыходзіш – кажа Грыгорый – на рынак, пытаешся пра обаль (капейку), а яны ў адказ пачынаюць філасофстваваць пра Народжанага і Ненароджанага. Хочаш даведацца пра цану на хлеб, а яны ў адказ: «Бог-Айцец вышэй за Сына». Пытаешся: «Ці гатовая ўжо лазня?» А яны табе: «Бог-Сын выйшаў з няіснасці».

Паўсюдная апантанасць нацыянальнай ідэяй – гэта шкодны і непажаданы стан рэчаў. І ніводзін цвярозы прыхільнік нацыянальнага адраджэння не ставіць сваёй мэтай распаўсюдзіць вось такую апантанасць. Нацыянальная ідэя – гэта больш-менш звязная сістэма перакананняў наконт гісторыі і адметнасці дадзенай культурнай або палітычнай супольнасці. Плюс набор рытуалаў падтрымлівання гэтых перакананняў.

А што тычыцца гэтага аргументу: «Няма паўсюднага і штодзённага зацікаўлення нацыянальнай ідэяй, значыць, яна беспаспяховая» - выкіньце яго як шкодную звычку.

Працяг будзе


Смяротнае пакаранне. Ерэтычны погляд 24.04.2018

Калі еўрапейцы пачынаюць гаварыць пра "каштоўнаснае" вымярэнне палітыкі ЕС да Беларусі, то амаль заўсёды на першае месца выскоквае тэма "смяротнага пакарання". Часам гэта адзіная тэма з катэгорыі "каштоўнасці". Цікава бывае назіраць стандардовы дыялог па гэтай тэме з прадстаўнікамі беларускіх уладаў. Беларускія ўлады кажуць, што скасаванне смяротнага пакарання - гэта мо і шляхетная, але "недэмакратычная" ідэя (бальшыня грамадзян за тое, каб яго пакінуць). Еўрапейцы ж даюць зразумець, што часам трэба павесці сябе "недэмакратычна", каб абараніць некаторыя важныя каштоўнасці.

Цалкам пагаджаюся з еўрапейскім бокам, што не ўсе каштоўнасці ўсталёўваюцца з дапамогай дэмакратычных працэдураў. Але тут пытанне ў наступным: наколькі скасаванне смяротнага пакарання з'яўляецца ключавым для гуманітарнай этыкі?

Сам факт адсутнасці смяротнага пакарання мала што кажа пра стан чалавечнасці і маральнай развітасці грамадства. Такое пакаранне скасавана, напр. у Расеі (дэ факта) і ў Туркменістане (дэ юрэ і дэ факта), але ці гатовы мы сказаць, што расейскае ці туркменскае грамадства больш гуманнае, чым, скажам ЗША ці Японія, дзе ўсцяж яно стасуецца? Можна скасаваць смяротнае пакаранне, але пажыццёва трымаць злачынцаў у жудасных і нечалавечых умовах. У гэтым выпадку, апроч падтрымлівання цярпення гэтых людзей, грамадства таксама мусіць аплочваць іх утрыманне, ахову, памяшканні, лекарскія паслугі ігд. А калі хочам скасаваць смяротнае пакаранне і пры гэтым гарантаваць для асуджаных больш-менш чалавечныя ўмовы жыцця ў зняволенні, то гэта спараджае шэраг дадатковых - арганізацыйных і маральных - пытанняў.

Згодзен з тым, што варта імкнуцца да такога грамадства, дзе нават серыйным злачынцам будзе гарантавана права на жыццё. Але не згодзен з тым, што гэта павінна стаць прыярытэтам № 1 у сённяшняй "каштоўнаснай палітыцы". Па-першае, варта ўсведамляць, што забіваць можна рознымі спосабамі. Можна гэта рабіць імгненна (расстрэл, электрычнае крэсла, смяротная ін'екцыя), а можна змясціць чалавека ў такія ўмовы, што ён будзе паміраць паступова (рэгулярнае збіванне, калечанне, кармленне няякаснай ежай ігд.). Трэба лічыцца з тым, што скасаванне інстытуту імгненнага (фармальнага) смяротнага пакарання можа быць "кампенсавана" пашырэннем розных спосабаў нефармальнага смяротнага пакарання.

Па-другое, сарцавіна праблемы са смяротным пакараннем палягае не ў самім факце яго прымянення да рэальных злачынцаў, а ў рызыцы таго, што яно можа быць прыменена да нявінных людзей - або з-за памылкі суддзяў, або ў выніку тэндэнцыйнасці. А калі так, то варта задумацца, што сапраўды лепш: ці кінуць усе сілы на скасаванне смяротнага пакарання, ці на тое, каб верагоднасць памылкі ў выпадку цяжкіх пакаранняў наблізіць да нуля? Калі кінем усе сілы на дасягненне першага, а судовая сістэма ўсцяж будзе сістэматычна дапускаць памылкі, то канечны эфект будзе мала суцешным: замест людзей несправядліва асуджаных на смерць з'явяцца людзі несправядліва асуджаныя на пажыццёвую катаргу. Падаецца, што больш разумным будзе засяродзіцца на другой задачы.

Хоць мне асабіста хацелася б, каб у перспектыве ў нас не было смяротных пакаранняў, але пры гэтым лічу, што інстытут смяротнага пакарання ў межах добрай судовай сістэмы - гэта лепш, чым інстытут пажыццёвага зняволення ў межах кепскай судовай сістэмы.


Пра тзв. грамадзянскі нацыяналізм 18.04.2018

Каб займець чысты дом, не абавязкова будаваць новы, альтэрнатыўны дом. Дастаткова прыбраць той, што ўжо ёсць. Нешта падобнае і з нацыяналізмам. Не разумею тых тэарэтыкаў, каторыя ўзяліся за пабудову дзіўнай і непрактычнай канструкцыі ў выглядзе "грамадзянскага нацыяналізму" (нібыта лепшая альтэрнатыва для "этна-нацыяналізму").

Сам падзел на два нацыяналізмы - штучны і непрыдатны. Нацыянальная ідэнтычнасць фармуецца зазвычай спантанна і з "падручнага матэрыялу". Гзн. калі ёсць адметная мова, адметныя звычаі, цікавая і доўгая гісторыя - выкарыстоўваем яе да будавання ідэнтычнасці. Калі няма адметнай мовы, асаблівых звычаяў, а супольнасць вельмі маладая - тады ўзнікае тэндэнцыя да акцэнтавання грамадзянскага вымярэння. У рэальнасці няма чагось такога, як "грамадзянская нац-тоеснасць" і "этнічная нац-тоеснасць". Затое існуе выразная тэндэнцыя да ўзмацнення "этнічнага" вымярэння ў супольнасцях, якія гісторыя абдзяліла такімі вымярэннямі (напр. тэндэнцыя ў Швейцарыі да культывавання мясцовай версіі намецкай/французскай/італьянскай моў, не кажучы пра тэндэнцыі ў Харватыі, Босні і Герцагавіне ці Чарнагорыі падкрэсліць "нясербскасць" іхнай мовы). А ў краінах, якія займелі багаты арсенал этнічных элементаў, яны, як правіла, выкарыстоўваюцца для сцвярджэння ідэнтычнасці.

Этнічныя элементы самі па сабе нейтральныя ў стасунку да ліберальна-дэмакратычных каштоўнасцяў. У які бок мы іх павернем - залежыць ад нас. Спалучэнне этна-нацыянальнай тоеснасці і дэмакратычных каштоўнасцяў не больш праблемнае, чым спалучэнне манархіі і дэмакратыі (а яно, як бачым, магчымае). Будаванне альтэрнатыўнага дому ў выглядзе "грамадзянскага нацыяналізму" - гэта ініцыятыва адарваных ад жыцця інтэлектуалаў-тэарэтыкаў. Замест будаваць альтэрнатыўны дом у імя дэмакратычнага этасу (з сумнеўным рэзультатам), лепш проста дбаць пра гэты этас ва ўжо існуючым доме (з правераным рэзультатам).

Калі б я быў грантадаўцам 17.04.2018

Калі б я быў грантадаўцам і атрымаў бы заяўку на даследніцкі праект, і ў гэтай заяўцы было б сказана, што "Даследаванне прывядзе да такіх-і-такіх зменаў у грамадстве", то адразу ж адкінуў бы такую заяўку і далей не чытаў бы. Бо гэта азначае адно з двух: альбо аўтар заяўкі - рэлігійны фанатык, альбо ён проста махляр.

Ёсць дзве ўніверсальныя аксіёмы наконт даследавання:

1) Мы ніколі не можам ведаць, да якіх вынікаў даследаванне прывядзе. На тое яно і даследаванне, каб даведацца нешта, чаго раней не ведалі.

2) Калі ўжо ёсць вынікі даследаванняў, то немагчыма прадказаць, як яны будуць выкарыстаны палітыкамі ці актывістамі. За выключэннем таталітарных грамадстваў, вынікі даследаванняў заўсёды трапляюць на "рынак ідэй", дзе "спажыўцы" прымаюць суб'ектыўныя і сітуацыйныя рашэнні. Гэта значыць, што нават звыш-якасны даследніцкі прадукт не ёсць гарантыяй, што ён будзе "куплены" мэтавай групай.

Калі даследаванне сапраўды мае быць вартасным, то на старце мы не можам ведаць аб яго выніках. Калі грамадства нетаталітарнае, то мы не можам ведаць, як вынікі даследавання паўплываюць на грамадскія працэсы. У звязку з гэтым найбольш здзіўляюць мяне тыя эксперты-заяўнікі, каторыя ў адным абзацы заяўляюць, што будуць спрыяць "плюралізму і дэмакратыі", а ў наступным -  што планаванае імі даследаванне прывядзе да такіх і такіх зменаў. Калі мы спрыяем плюралізму і дэмакратыі, то тым самым падпісваемся пад тым, што вынікі нашага даследавання (нават геніяльнага) могуць быць зыгнараваны палітыкатворцамі і грамадскай думкай.

Такім чынам, абяцанне "змяніць грамадства/дзяржаву/эканоміку" шляхам даследаванняў - гэта пустая рыторыка. Тое, што даследаванні аказваюць вялікі ўплыў на грамадскія змены - гэта так. Але тое, што мы можам прадказаць напрамак і тэрмінаж гэтых зменаў - гэта лухта.


С Путиным нужно работать 20.03.2018

Национальная консолидация в России сама по себе - хорошая вещь. Расколотая или погруженная в хаос Россия - не в наших интересах. Она была бы более опасна, чем путинская Россия.

Жаль, конечно, что такая консолидация произошла с подачи и вокруг Путина, а не вокруг какого-нибудь политика европейского типа. Но это лучше, чем если бы она произошла вокруг Жириновского или Зюганова или неоязыческих нацистов, а все они в свое время рьяно претендовали на лидерство и имели неплохие шансы заменить Ельцина.

Готовиться к наихудшему сценарию - на всякий случай - нужно, но и паниковать не стоит. В России четвертый год подряд происходит падение реальных доходов + целая куча структурных проблем. Путин - милитарист, но прагматичный милитарист. Он безраличен к демократическим ценностям, но он не безраличен к экономической цене, которую приходится платить за его военное хобби. Во властных структурах России есть целая армия экономических технократов, с которыми путинцам надо считаться. А они - технократы - если не явно, то кулуарно клянут эти геополитические подвиги и слышать не хотят об очередных.

С Путиным надо работать. И с тем, который сидит в Кремле, и с тем, который сидит в головах многих белорусов. В первом случае - не провоцировать без лишней надобности его милитаристских демонов, а при этом ограничивать его экономические и политические козыри в Беларуси.

Во втором случае нужно работать над ценностными установками, стереотипами, мыслительными рутинами, так как именно они стоят за высоким рейтингом Путина в Беларуси. Не стоит клеймить и проклинать отечественных путинцев, так как за исключением немногих одержимых русофилов, для большинства значение имеет не столько Путин, сколько ясная система координат, которая снижает чувство неопределенности. Сегодня она ассоциируется с Путиным, завтра может ассоциироваться с кем-нибудь (или чем-либо) другим. С кем/чем она будет ассоциироваться - зависит от нашей кропотливой работы.

Што рабіць са Статкевічам? 04.03.2018

Тое, што не будзе аднадумства ў справе спосабу святкавання БНР, няцяжка было прадбачыць. Раскол па пытанні ўзаемадзеяння з аўтарытарнай уладай - гэта, можа быць, непрыемная, але нармальная з'ява. Будзь то Беларусь, будзь то аналагічная сітуацыя ў іншай краіне - такія расколы заканамерныя. У свой час у Літве быў раскол вакол стасунку да перабудовы Гарбачова (прагматычны Саюдзіс контра бескампрамісныя ідэалісты), у Польшчы - у справе "Круглага стала" 1989 г. ігд. Наіўнасцю было б думаць, што ў Беларусі пасля 20 год кансалідаванай "барацьбы з рэжымам" раптам паўстане ў апазіцыі кансэнсус наконт святкавання Дня Волі ў хаўрусе з уладамі (у нейкім сэнсе на правах улады). З 95% праўдападобнасці можна было адгадаць, што раскол - у той ці іншай форме - паўстане.

Але я б не драматызаваў гэты раскол, што зараз адбываецца паміж Кастусёвым-Дашкевічам-Пальчысам-Белавусам і Статкевічам-Сіўчыкам. Так, ён непрыемны і неканструктыўны, і я ў душы хацеў бы, каб яго не было. Але ніякай тут катастрофы няма. Мы не можам паўплываць на факт расколу, але можам паўплываць на яго наступствы. Лепш падумаць, як зрабіць так, каб пры ўсім гэтым былі мінімальныя рызыкі для нацыянальнай ідэі і яе прыхільнікаў. Маральнае ацэнка - што ж, яна мае права быць, але не варта губляць на яе ўсю сваю энэргію. Лепш пусціць гэту энэргію на спраджэнне такога сцэнару (або такіх сцэнараў), які змякчыў бы эфект гэтага расколу.

У будучым варта загадзя ўлічваць праўдападабенства расколаў у аналагічных сітуацыях. Бо яны будуць цягам усяе далейшай гісторыі рэжыму. А пасля змены ўлады яны, хутчэй за ўсё, яшчэ больш інтэнсіфікуюцца. Я перакананы, што будуць, напрыклад, зацятыя спрэчкі наконт таго, наколькі глыбока і асновасяжна дэмантаваць спадчыну Лукашэнкі. І на такія выпадкі варта мець нешта больш у запасе, чым набор пропаведзяў наконт таго, наколькі кепска сварыцца і наколькі важна не сварыцца.

БНР і ўлады 28.02.2018

Ёсць такая мудрасць у бізнэсе: апякуйся капейкамі, а рублі самі пра сябе заапякуюцца. Нешта падобнае можна сказаць і пра палітыку: не ігнаруй нізкія імавернасці, тады высокія імавернасці не будуць ігнараваць цябе. Нават калі існуе нізкая імавернасць нешта змяніць у лепшы бок, варта гэтым скарыстацца.

Дробнае заангажаванне ўладаў у святкаванне БНР - гэта, так, дробязь у параўнанні з нашым уяўленнем пра "нацыянальную і дэмакратычную" дзяржаву. Тым не менш, яно не без значэння. Калі хтось прыклаў хоць нейкія намаганні да пабудовы дома, то ў будучым ён будзе схільны хутчэй пазітыўна ставіцца да гэтага дома, чым негатыўна. Так дзейнічае псіхалогія любога індывіда, у тым ліку чыноўніка. Ганіць дом, да пабудовы якога ты спрычыніўся (хай сабе і сімвалічна), спараджае дысананс і чалавек, як правіла, імкнецца яго пазбегнуць. Сімвалічнае заангажаванне ўладаў у святкаванне БНР у нейкай ступені прадвызначае іх далейшае стаўленне да БНР - ну, ясна, што не на 100%, але ў нейкай ступені - так.

Дробязь? Так, дробязь. Няма гарантый, што праз два месяцы не пачнуць лаяць і ганьбіць БНР? Так, гарантый няма. Але: апякуйся капейкамі...

Нац-идентичность - это долгосрочная инвестиция! 06.02.2018

Мышление в категориях доходов и затрат — это часть повседневной жизни любого предпринимателя, экономиста и мудрого чиновника. А разве культура, моральная система, интеллектуальная деятельность и духовная жизнь могут руководствоваться логикой затрат-и-доходов? Безусловно да. Отличие только в том, что в разных сферах (экономическая, культурная, ителлектуальная...) существуют разные единицы затрат и доходов.

Которая из существующих версий белорусской национальной идентичности более затратна, а которая — менее? Которая их них рассчитана на сиюминутную пользу, а которая — на долгосрочную перспективу? «Экспертное заключение» по этим вопросам требует серии исследований — и этим, надеемся, BISS займется в ближайшем будущем. В рамках этого блога хотел бы сформулировать несколько тезисов, которые позволят заинтересованному читателю уже сейчас сделать собственные «здравомысленные заключения». Вот эти тезисы:

1) Не существует «беззатратной» национальной идентичности. Любая версия идентичности несет с собой определенные риски и затраты. Слишком «мифологическая» идентичность будет порождать сильное напряжение в ситуациях соприкосновения с наукой (а такие соприкосновения неизбежны); слишком «научная» идентичность будет лишена мобилизирующей силы и будет изменчива (так как критическое переосмысление теорий вписано в суть научного процесса). Идентичность, основанная на социологических опросах будет, скорее всего, противоречивой и лишенной глубины, а идентичность, вымышленная в кабинетах, может оказаться невнятной для большинства населения.

2) Оптимальная версия идентичности — это та, где «доходы» преобладают над «затратами» в долгосрочной перспективе. Подчеркнем: в долгосрочной перспективе. Не надо путать разработку национальной идентичности с организацией «дожинок». Идентичность — это то, что должно работать не год и не два, а как минимум несколько десятилетий или даже столетий. И критерий успешного проекта идентичности — это не количество голосов «за» во вчерашних соц-опросах, а вероятность его устойчивости в будущем.

3) Краткосрочный успех нац-идентичести зависит от политических и экономических факторов; долгосрочный успех — от когнитивных. Политико-экономические обстоятельства очень изменчивы, а еще более изменчиво их влияние на сознание людей. Привязка идентичности к таким факторам, как количество поддерживающих/неподдерживающих нынешний политический курс, геополитические симпатии или рейтинг политиков — это безнадежно близорукий подход. Пройдут годы, десятилетия — и политико-экономические обстоятельства будут иными, а компоненты идентичности, созданной на основе эфемерных процессов, будут витать в публичном пространстве как пустые истуканы, которых никто серьезно не воспринимает.

А вот когнитивные (т.е. познавательно-мыслительные) структуры очень устойчивы. В отличие от политико-экономических, когнитивные структуры формировались сотни тысяч лет в ходе эволюции, поэтому они зависят от политики или экономики не более, чем камень зависит от воскового покрытия. Следовательно, в долгосрочной перспективе успешным может быть только та версия идентичности, которая максимально учитывает когнитивные закономерности (+ некоторые коммуникативные особенности).

4) Чем более противоречива версия идентичности, тем более она затратна в когнитивном плане. Важно помнить, что когнитивные процессы тоже (и даже в первую очередь) подчиняются логике доходов-и-затрат. Ввиду несовершенства нашего познания любая теория и любая система знаний несет в себе какие-то нестыковки, неточности и, скорее всего, ошибочные положения. Вопрос не в том, как найти версию идентичности, лишенной каких-либо когнитивных аномалий (таковой версии не существует). Вопрос в том, чтобы найти такую версию, обслуживание которой будет менее всего затратно в интеллектуальном плане (в частности, не надо будет слишком часто жертвовать законом непротиворечия). Говоря простым языком: нужна такая версия идентичности, которая не потребует от ее носителей быть шизофрениками.

На протяжении ста лет появилось несколько версий и субверсий нашей белорусской идентичности (включительно с постулатом «нулевой» идентичности). Предлагаю уже определиться с выбором, применяя универсальную калькуляцию «затрат и доходов». Главное, о чем следует помнить, что национальная идентичность — это долгосрочная инвестиция. Дивиденды тут не обязательно должны быть мгновенными: пусть они лучше появятся через десять или двадцать лет, но будут после этого постоянными.

Страницы: 1
Читать другие новости

Петр Рудковский